Po okresie zimowego kolędowania zaczynał się czas karnawału, czyli kilka tygodni tańców i hulanek, zakończone kilkoma dniami najbardziej szalonych zabaw, czyli zapustami lub ostatkami. Muzykanci znali mnóstwo tańców i zabaw, dzięki którym rozganiali zimowe mroki, rozgrzewali zmarzniętych, dodawali ludziom animuszu i siły do pracy, a szarobury lub mroźny zimowy czas pozwalali im przeżyć barwnie i z pogodą ducha.

 Tak zatem czas chłodu i ciemności, na zewnątrz domostw,  był  także czasem  spokoju i wytchnienia od pracy. I stwarzał przestrzeń dla przygód i barwnych snów. Bo kiedy zimowe słonko odpoczywało, wcześnie chowając się za horyzont, odpoczywali także od ciężkiej pracy ludzie, urozmaicając sobie ten szczególny czas, czas świętowania, czas domowych, spokojnych prac, mnóstwem twórczych zajęć! Dorośli i dzieci cieszyli się więc muzyką, śpiewem, tworzeniem rękodzieła, tańcem, a wreszcie wczesnym zmrokiem i rozgwieżdżonym, zimowym  niebem.

I mogli sobie pozwolić na marzenia.

Słuchaj, słuchaj śniegu, co przystanął w biegu,

Słuchaj, słuchaj gwiazdy, co z daleka patrzy

Słuchaj, słuchaj ziemi, co drzemie w zieleni

Słuchaj, słuchaj chmury, co owija góry

Słuchaj, słuchaj mroku, co zapada wokół

Słuchaj, słuchaj nocy, co cichutko kroczy

Słuchaj, słuchaj myśli, wszystko ci się przyśni

Joanna Papuzińska

Kaja i Janusz Prusinowscy

1. Melodia adwentowa

Melodie adwentowe przypominają o zbliżającym się końcu i początku czasu, o Bożym Narodzeniu.
W tej melodii słyszymy ligawkę: długi (ponad metr!) drewniany instrument z ustnikiem, najczęściej z gałęzi sosny. Gra się na nim jak na trąbce, mocno dmąc w ustnik – jednak ligawka nie posiada żadnych dziurek ni przycisków. To jakby rura z drewna, mająca początek, w który się dmie, i koniec z którego dźwięk się odzywa :).

Gra się na niej wydobywając wyższe i niższe dźwięki jedynie siłą zadęcia, czyli dmuchu.

(Podlasie, Ciechanowiec)

Gra Andrzej Klejzerowicz, na własnoręcznie wyrzeźbionej z sosnowej gałęzi ligawce. 

Melodia tradycyjna.

3. My z tą gwiazdą – oracyjka

Oracja kolędnicza z Podlasia, od Jana Szklarzewskiego nauczył się jej Robert Burdalski. Oracja to inaczej powitalna, odświętna przemowa. Kolędnicy witają się z gospodarzami i na różne sposoby składają im życzenia. Powstają krótkie wierszyki, a czasem całkiem długie oracje. Im lepszy humor tak uhonorowanych gospodarzy, tym hojniejsze datki.(Podlasie)

My z tą gwiazdą chodzimy, kolędę głosimy!
Nie miejcie serca twardego, przyjmijcie Jezuska małego,
Panie Gospodarzu, Pani Gospodyni,
Czy pozwolicie ten dwór rozweselić?
Boskim słowem ozłocić?
Czy pozwolicie śpiewać?

Oracyjkę głosi Robert Burdalski 

5. Kiej Maryja wędrowała
Kolęda odczytana wiele lat temu przez grupę młodych, początkujących kolędników, z Bractwa Ubogich, przygotowujących się do kolędowania na Roztoczu, pod Szczebrzeszynem.

(Lubelskie, Radecznica)

 Zapisana w : DZWOK, t.16, str.109, nr.8

Kiej Maryja wędrowała, do miasteczka podążała,
W miasteczku jej nie przyjęto, jeszcze ją psami poszczuto.

Wyszła w pole, w szczere pole, w szczere pole na podole.
Zobaczyła ogrodniczka, w szczerym polu komorniczka.

Ogrodniczku przenocuj mnie, a ja bym rad przenocował,
Ale mi urząd przykazał, bym nikogo nie nocował

Idź Maryja do tej szopy, będziesz miała nocleg dobry.
Będziesz sobie spoczywała, swoim nóżkom folgowała.

A nie wyszła i godzina, straszna jasność oświeciła,
Ogrodniczek zrozumiawszy, na kolana uklęknąwszy.

Żebym ja był wiedział o tem, leżałbym był sam pod płotem,
I kazałbym łoże wysłać, Maryi się na niem ukłaść.

Dziękuję ci miły Panie, a za Twoje nawiedzanie,
Coś nawiedzić tu mnie raczył, coś Ty o mnie nie zabaczył.

7. Wiwat Pan Jezus!

Kolęda staropolska, kiedyś powszechnie znana. Odczytana z kantyczek,w tym wariancie znajduje się w zbiorze „Pastorałki i Kolędy” księdza Michała Mioduszewskiego, wydanym w 1838 roku.

Śliczna Panienka, jako jutrzenka,
Zrodziła Syna, dobra nowina.
W szopce ubogiej, lubo mróz srogi,
W żłobek złożyła Boskiego Syna.

Wiwat Pan Jezus, wiwat Maryja!
Wiwat i Józef, cna kompanija!

Co raz to dalej, szopka się wali,
Józef nieborak kijami podpiera:
Wiatr zewsząd wieje, nikt nie zagrzeje,
Wicher do reszty strzechę obdziera.
Wiwat…

Śliczna Matula, dziecię utula,
Piersiami karmi, szuka posłania:
Józef staruszek, wziąwszy pieluszek,
Zewsząd od wiatru dziury zasłania.
Wiwat …

My Boga w Tobie, czcimy w tym żłobie,
za matkę naszą Matkę Twą mamy,
Miej nas w swej pieczy, królu wszechrzeczy,
My, dzieci Twoje Ciebie błagamy.
Wiwat …

9. Cieszmy się i pod niebiosy

Kolęda znana w całej Polsce, w tym wariancie śpiewana na Suwalszczyźnie. Nasza Kompania nauczyła się jej od rodziny Burdalskich z Olsztyna, a oni kolędowali z tą oracyjką wielokrotnie.

(Suwalszczyzna)

Cieszmy się i pod niebiosy
Wyśpiewujmy miłe głosy:
Bo wesoła jest nowina,
Panna czysta rodzi Syna.

Bijcie w kotły, w trąby grajcie,
A Jezusa przywitajcie,
Nowonarodzonego.

Złożyła go na sianeczku,
Między bydlęta w żłobeczku:
Aniołowie go witają,
Chwałę z wysoka śpiewają.

Bijcie w kotły…

Pastuszkowie na znak dany,
Znalazłszy Pana nad Pany,
Z pociechą serca witają,
Bogiem swoim go wyznają.

Bijcie w kotły…

Trzej Królowie ode wschodu,
Z darami swego narodu,
Do Betlejem pospieszają,
Pokłon i dary mu dają.

11. Kukułeczka zakukała – oracyjka
Takie życzenia składali najmłodsi kolędnicy, a gospodarze obdarowywali ich za to smakołykami. Małych kolędników nazywano w niektórych regionach szczodrakami,
w innych podłaźnikami. Bywało, że gospodynie piekły dla nich specjalne ciastka, również zwane szczodrakami.

Oracyjkę tę znamy dzięki rodzinie Niwińskich z Mazowsza Leśnego. (Mazowsze, okolice Garwolina)

Kukułeczka zakukała, narodzenie ogłaszała.
Przychodzimy po kolędzie, niech Wam wesoło będzie!
A czy będzie, czy nie będzie, kolędować, zwyczaj wszędzie,
Czy możemy zakolędować ?

13. Pójdziemy, bracia, w drogę z wieczora
Pastorałka znana z licznych kantyczek, czyli drukowanych zbiorów kolęd. Zarówno kiedyś, jak i współcześnie śpiewana w czasie Jasełek, czyli przedstawień bożonarodzeniowych. Ceniona przez brnących przez zaspy kolędników. Warto jest zapoznać się z jej całym tekstem.

Pójdziemy bracia w drogę z wieczora, * Wstąpimy najprzód do tego dwora; Będziemy śpiewali wszędzie, O tak wesołej kolędzie, Hej kolęda, kolęda.

A nie żałujmy swojej ochoty * Zaśpiewać Panu, stojąc przed wroty: * Wykrzyknijcie wielcy, mali, * Żeby nam co prędzej dali, * Hej kolęda, kolęda.

Zagraj ty bracie najprzód na lirze, * A wy mu insi pomóżcie szczerze; * Dalej i ty na fujarze, * Potem, który na czem może. * Hej kolęda, kolęda.

Porwał się jeden z prędka za nami, * Zapomniał w domu butów z gaciami * Nie wytrwasz tu miły bracie, * Idź po buty, idź po gacie* Hej kolęda, kolęda.
Jakosik bracia o nas nie dbają, * Że nas we dworze długo trzymają: * Nie trzymajcież nas na rzeczy, * Bo już każdy ledwie skrzeczy. * Hej kolęda, kolęda.

Możeć kolędę dziś dostaniemy; * Jak nam nie dadzą, to odejdziemy; * I będziemy rozgłaszali, * Że tu skąpcy nic nie dali. * Hej kolęda, kolęda.

15. Na śród dworu – kolęda dla dziewczyny

Historie o złotym kielichu, rajskich ptakach i niezwykłym drzewie były śpiewane „na szczęście” od stuleci.Przedziwną, dalekowschodnią melodię kolędy Oskar Kolberg opatrzył notką, że tekst jest „niezgodny z melodią”. Sprowokowało nas to do swobodnej interpretacji kolędy, którą żartobliwie nazywamy „chińską”.Zapisało ją także trzech innych badaczy dawnych pieśni z XIX w.: Żegota Pauli, K.W. Wójcicki i Zygmunt Gloger, ale bez melodii.

Dokładnie ten motyw pieśni godowej – ZŁOTY KUBEK – jest obecny w wierszu Teofila Lenartowicza.

Dzieci pytają czasem i trzeba im wtedy wytłumaczyć co to, lub kto to jest „naśród”, ale jest to dodatkowy powód do radości.

U Kolberga słowo to,  oznaczające „po środku” jest zapisane „na śród”.

(Beskidy, Ciężkowice, Stary Sącz)

Zapisana w DZWOK t.24, str.76, nr.14

Na śród dworu, naśrod dworu jawor stoi – Hej leluja!
Na jaworze, na jaworze złota rzęska – Hej leluja!
I przyjacieli, lecieli rajskie ptaszęta – Hej leluja!
I obtrzęśli , trzęśli złote, złote rzęsy – Hej leluja!
I przybiegła, biegła nadobna dziewczyna – Hej leluja!
I rozpuściła, rozpuściła swój, fartuszek – Hej leluja!
I pozbierała,pozbierała złote rzęsy – Hej leluja!
I skoczyła,skoczyla do złotniczeńka – Hej leluja!
Złotniczeńku, zlotniczeńku – rzemieślniczeńku Hej leluja!
ulejże mi, ulejże mi złoty kubek – Hej leluja!
A któż ci się, z niego będzie się napijał – Hej leluja!
Sam Pan Jezus, sam Pan Jezus , z aniołami –Hej leluja!
I Maryja, i Maryja z dziewicami – Hej leluja!
Nadobna dziewczyna z kawalerami – Hej leluja!

Śpiewają :   Kaja i Hania Prusinowskie, Marysia Niwińska i Gabrysia Burdalska.

Grają :      Janusz Prusinowski na cymbałach wykonanych przez Mistrza spod Jarosławia, oraz Michał Żak na flecie bansuri, z Indii.

17. Co się świeci w nowej sieni – kolędowanie z koniem
Życzenia dla gospodarza, w formie historii o odnalezieniu złota, jako symbolu bogactwa i noworocznego powodzenia. Kiedyś wyraźne i czytelne, dziś tajemnicze. To kolęda, którą śpiewano, chodząc od domu do domu z prawdziwym koniem.

(Lubelskie, Końskowola)

 Zapisana w: DZWOK t.16, str.109, nr 9

Co się świeci w nowej sieni, Pana Gospodarza koń siodłany
Siodłają go, ubierają na wojenke wysyłają
I wyjechał w szczere pole i objechał żytko swoje
I napotkał dzikie świnie, one ryją tam pod jedliną
I wyryły złota bryły, a gdzież to złoto podziejemy
Do złotnika je zaniesiemy złoty kielich ulejemy
Złoty kielich, srebrną czarę Panu Jezusowi na ofiarę
Kto tym kielichem pijać będzie, sam Pan Jezus po kolędzie
Sam Pan Jezus z Aniołami i Najświętsza Panna z święciczkami

19. Weselcie się ludzie
Kolęda ludowa, której słowa sięgają staropolskiej barokowej poezji. Z fantazją i dowcipem opisują świat, w którym wszystkie stworzenia żyją w pokoju i „jest jak w niebie”. Znana w wielu regionach Polski, czasem wykonywana
w domach w czasie adwentu, czasem przez kolędników.
(Lubelskie)

Weselcie się ludzie, już wam dobrze będzie,
Bóg zwalczył szatana ,co zdradził Adama

Ty piekielny smoku, koniec ci w tym roku,
Już ci łeb zdeptano jako obiecano.

Już ci nic nie sprawisz, darmo się tu bawisz,
W Rajuś nas z zazdrości pozbawił radości.

Co Ewa straciła, Panna naprawiła,
Porodziła Syna, dziwna to nowina.

Anieli śpiewają, pokój ogłaszają,
Na ziemi wesele, że Bóg żyje w ciele.

Wszystko się zmieniło jak nigdy nie było,
Wino rzeką ciecze ciepło jakby w lecie.

Lwami drzewo wożą, niedźwiedziami orzą,
Zając z chartem siedzą, jednej misy jedzą.

Liszka pasie kury, kot myszy i szczury
Wilk owcom nie szkodzi, wespół z niemi chodzi./x2

Słusznie się radować, a Bogu dziękować
Iż przez narodzenie zmienił przeznaczenie

Szatana zwojował, w piekle go przykował,
A człeka grzesznego wziął, za brata swego.

21. Poszli byli trzej królowie
Śpiewana na Warmii w okolicy Święta Trzech Króli, czyli między 31 grudnia a 6 stycznia. Chodzący
od domu do domu chłopcy byli ubrani w barwne płaszcze i korony. Obyczaj ten niekiedy nazywano rogolami, bo kolędnicy dostawali smakowite, słodkie rogale.
(Warmia i Mazury, Woryty)

 Zapisana min. w „POLSKIE KOLĘDY LUDOWE”, prof.Jerzego Bartmińskiego, wyd. Universitas, Kraków, 2002

Poszli byli Trzej królowie po świecie
przyświecała im, przyświecała im
Jasna gwiazdka na niebie.

I nadeszło trzech pasterzy przy drodze
I pytają ich gdzie, i pytają ich gdzie
Pan Jezus się narodził.

Narodził się w sławnym mieście Betlejem
A tam ci mu grają i pięknie śpiewają
Z nieba jaśni Anieli.

Przyjechali trzej królowie królować
Chcieli Pana Boga, Chcieli Pana Boga
Srebrem – złotem darować.

A Pan Jezus srebra – złota nie chciał brać
I tylko im kazał, i tylko im kazał
Po całym świecie rozdawać!

23. A koniki kasztanki połamały sanki – oberek zimowy
Wyrywasy – czyli przyśpiewki – to podstawa oberków (szczególnie tzw. oberów ciągłych) i mazurków. A bez oberków i mazurków trudno sobie wyobrazić karnawałową potańcówkę. Na taką zabawę można było jechać konnymi saniami, a o przygodę wtedy nietrudno!

(Radomskie, Gałki Rusinowskie)

A koniki kasztanki, a połamały sanki,
Oj, czymze ja pojade, a do swojej kochanki.

A kary kuń, kary kuń, a kara jego noga,
A daleko seroko, a do dziewcyny droga.

A kuniki karysie, a pobrykały my sie,
A cymze ja pojade, a po swoje Marysie.

A nie byde sie zenił, a tego roku wcale,
Oj, ani na jesieni, oj ani w karnawale!

Śpiewają :  Maria Siwiec z uczennicami, Leną Popinską i Agatą Korycką.

25. Słuchaj, słuchaj

Spokojniejszy, zimowy krajobraz pozwala skupić się na tym,
co słychać, i wyobrazić sobie barwne światy. To ukochana piosenka naszego teatru Słuchaj Uchem,a szczególnie lubimy ją zimą.

 Słuchaj, słuchaj śniegu co przystanął w biegu,
Słuchaj, sluchaj gwiazdy co z daleka patrzy
Słuchaj, słuchaj ziemi co drzemie w zieleni
Słuchaj, słuchaj chmury co owija gory
Słuchaj, słuchaj mroku co zapada wokol
Słuchaj, słuchaj nocy co cichutko kroczy
Słuchaj, słuchaj myśli wszystko ci się przyśni

Śpiewają :  Ignacy Koźlakiewicz i Stefan Żak

Grają : Janusz Prusinowski – na harmonii polskiej która ma prawie sto lat , mandolinie, i gitarze klasycznej.

Michał Żak –  na klarnecie.

słowa – Joanna Papuzińska „Kołysanka o słuchaniu”

muzyka – Janusz Prusinowski